Kulture

Nga Ali Pashë Tepelena tek Lord Bajroni, nga Naim Frashëri tek Tafil Buzi, ajo ka vendosur të risjellë në jetë kostumet popullore të figurave të njohura të historisë shqiptare, ashtu siç i ka gjetur, qëmtuar e studiuar nga fotografitë e vjetra, albumet etnografike, veshjet origjinale ose edhe pikturat ikonike, për të rikrijuar këto figura, për të ngritur lart punën dhe vlerat e jashtëzakonshme të konstumografisë dhe të trashëgimisë së pasur popullore.
Por jo vetëm kaq. Kostume, bazuar plotësisht në origjinalin e tyre të zonave të Tepelenës e Gjirokastrës, Beratit e Përmetit,  Skraparit e Çamërisë, marrin jetë nga duart e saj dhe shkojnë në çdo cep të botës, duke zbukuruar shtatin e shqiptarëve me petkat e traditës.

Në rrugëtimin e saj, të cilin e kam ndjekur hap pas hapi, ka pasur dhe ka sfida të pafundme por ato nuk janë asgjë në krahasim me misionin e saj dhe dashurinë për traditën. Një punë kolosale që del nga maja e një gjilpëre të vogël dhe nga brendia e një shpirti të madh, edhe pse kurrë e shpërblyer sa duhet fiannciarisht.
Mund ta kisha shkruar vetë një artikull për Buqe Mukën dhe do kisha plot për të thënë por po zgjedhim ta rrëfejmë punën e saj përmes shkrimit të Roshi Ajdinit, një ushtaraku patriot e aktivist, intelektual i angazhuar me shumë nisma komunitare, autor i shumë shkrimeve letrare e historike, që e ka përshkruar portretin e Buqes me shumë vërtetësi dhe respekt, duke nxjerrë në pah verat e saj profesionale e njerëzore.

Flora Xhemani Baba Qëndistarja e historisë dhe traditës Nga Roshi Ajdini

Shqipëria është ndoshta nga vendet e rralla në botë me një larmi të madhe të veshjeve popullore, me ndryshime të theksuara edhe brenda një rrethi apo qarku.

Nuk jam ekspert i kësaj fushe, por mendoj që përveç traditës vendase, patjetër që edhe ndikimet e huaja kanë rolin e tyre. Si vend blegtoral që jemi, leshi i deles është baza e veshjeve popullore, duke krijuar një traditë të konsoliduar në këtë fushë. Punimet në tezgjah kanë dominuar pothuajse në të gjitha trevat, po ashtu punimet e dorës me fije leshi, qëndisjet e ndryshme etj.

Burrat shqiptarë janë veshur nga gratë dhe nënat e tyre, ku secila zonë sipas traditës së vet, në një farë mase ato kanë qenë rrobaqepëset e para. Në festivalet e ndryshme lokale dhe kombëtare shikohet manifestimi dhe reklamimi më i madh dhe i dukshëm i kësaj trashëgimie kulturore.

Vitet e fundit ka një zhvillim dhe interesim më të madh përsa i takon kësaj fushe, pasi edhe interesi i turistëve të huaj është goxha i madh. Por edhe interesi i shqiptarëve është rritur, si i atyre që jetojnë në emigrim dhe duan të kujtojnë vendlindjen, edhe i atyre që jetojnë në Shqipëri dhe duan të risjellin traditën, zakonet, dasmat e dikurshme.

Një emër i spikatur në qarkun e Gjirokastrës, por edhe më gjerë, është artizania qëndistare Buqe Muka.

Njeriu në jetën e tij ka rrugëtimin jetësor dhe atë profesional.

Rrugëtimi jetësor i Buqes fillon nga vendlindja në Dëshnicë të Përmetit, mandej në Këlcyrë, martuar në Dragot të Tepelenës, dhe prej gati dy dekadash e pak në qytetin e gurtë të Gjirokastrës, ku jeton me familjen dhe ku ka ndërtuar aktivitetin e saj si artizane, mjeshtre e veshjeve të traditës popullore.

Rrugëtimin profesional, gjykoj që si amatore e ka filluar që e vogël me punimet me grep, me qëndisje etj.Është traditë në familjet shqiptare që nënat t’i mësojnë bijat me punime dore. Sigurisht që jo të gjitha të rejat kanë pasionin dhe talentin e duhur që të kthehen në mjeshtre e në artizane, siç është rasti i Buqe Mukës.

Përpara se Buqa t’i përkushtohej totalisht artit të veshjeve popullore, në Gjirokastër është marrë me arredime shtëpish karakteristike, dhoma hotelesh, me paja për nuse, e me arredime lokalesh me perde dhe mbulesa.

Rreth vitit 2020, që përkon edhe me pandeminë e Covid-it, si fillim i lindi dëshira të realizonte një veshje popullore për veten e saj, për ta mbajtur gjithë kohës në dyqan e për t’ua promovuar turistëve të shumtë që vinin. Duke parë se nga të huajt kishte një interes të shtuar për veshjet popullore tradicionale, e nxiti dhe e inkurajoi që t’i përkushtohej më shumë, duke kërkuar dhe studiuar veshje të zonave të ndryshme, por më shumë e fokusuar në veshjet popullore të Tepelenës.

Shumë veshje popullore të Tepelenës deri atëherë nuk punoheshin dhe nuk reklamoheshin.

Nëpërmjet të birit që ka mbaruar liceun për pikturë, filluan të shikonin skica modelesh nëpër libra etnografikë dhe foto të vjetra nga festivale folklorike apo foto të ndryshme personale.

Kështu, pak nga pak, fillon rrugëtimi profesional dhe artistik i Buqes. Themi edhe artistik, pasi veshjet popullore duan kreativitet, intuitë, disiplinë pune etj.

Në pak vite Buqa ia ka dalë të certifikohet si Bartëse e Trashëgimisë Kulturore dhe Etnografike, kryesisht për veshjen popullore të Jugut.

Në vitin 2022, certifikohet nga Dhoma Kombëtare e Zejtarisë si Mjeshtre Artizane Qëndistare.

Po në këtë vit përzgjidhet si Ambasadore e Qytetit të Gjirokastrës, si Mjeshtre Qëndistarie dhe Eksperte Artizane në Fondacionin “Mikalenxhelo”, fondacion që bën bashkë mjeshtër artizanë nga e gjithë bota. Buqja është e para nga Shqipëria që prezanton veshjen popullore shqiptare në këtë fondacion.

Në shkurt të vitit 2025 vlerësohet nga “Turizëm Grand Excellencë”, me motivacionin: Praktika të përfshirjes sociale në turizëm, ruajtja e traditës dhe impakti në komunitet.Po ashtu në mars të 2025 certifikohet nga Federata e Paqes Universale si Ambasadore për Paqen.

Gjatë këtij viti, në bashkëpunim me Bashkinë Memaliaj, realizoi për pavionin etnografik që është hapur së fundi 12 veshje popullore, ku një ndër to është edhe veshja popullore e gjeneral Tafil Buzit.

Në gjithë këtë larmi punësh, vlerësimesh dhe inkurajimesh, Buqa nuk ka qenë e vetme. Ajo falënderon pa masë të birin, Markelianin, si krahun më të fortë në punën e saj. Markeliani vijon studimet për Histori dhe Etnografi, ku me siguri do të jetë një etnograf i ardhshëm i suksesshëm, që vjen nga Tepelena. Nuk rri pa falënderuar bashkëshortin Torin, i cili është suporti i madh moral dhe financiar, pasi këto lloj punimesh kanë kosto të madhe.

Ndihem mirë kur Buqa thotë fjalët më të mira për vjehrrën e saj, bijën e lagjes Panjovë, të fshatit Zhapokikë e Sipërme, Fatmira Muka Hamata, nga një derë e madhe fisnike. Vjehrra, na thotë Buqa, punon sot e kësaj dite në procese të ndryshme të veshjeve popullore. 

Aktualisht Buqa është duke punuar për të realizuar edhe një tjetër veshje të fisnikërisë tepelenase, e cila është vetëm nëpër foto të dokumentuara nga Instituti i Antropologjisë.

Një karrierë profesionale e ngjeshur dhe shumë dinamike. Të gjitha këto arritje nuk kanë ardhur vetvetiu, por falë një pune pasionante dhe këmbëngulëse. Duart e Buqes janë të mpira nga puna me gjilpërë, por kurrë nuk është tërhequr apo dekurajuar.

Ajo që mua personalisht dhe Shoqatën Atdhetare Kulturore “Tafil Buzi” na gëzon, është fakti që Buqja, me iniciativën e saj, ka realizuar veshjen e Tafil Buzit, dhe e tëra kjo në vigjilje të inaugurimit të shtatores së Tafilit. Nuk mund të rri pa shprehur impresionet e mia për këtë punim.

Veshja e Tafil Buzit nuk është thjesht tekstil, është rrëfim i një kohe, pasqyrë e fisnikërisë tepelenase dhe kujtesë që na lidh me rrënjët tona. Kur historia takohet me mjeshtërinë e dorës, çdo detaj flet dhe çdo ngjyrë ruan shpirtin e të parëve.

Shumë faleminderit dhe mirënjohje, Buqe Muka, për realizimin dhe ekspozimin që u bëni veshjeve të kryeheroit tonë identitar, Tafil Buzi! Realizimi i kësaj veshjeje të Tafilit është në kohën e duhur dhe në sinkron me përpjekjet tona për vendosjen e shtatores së Tafil Buzit në qytetin e Tepelenës.

Heroi ynë nuk mund të vinte i plotë, pa skulptorin, pa poetët, pa shkrimtarët, pa Shoqatën “Tafil Buzi”, pa kontribuesit e shumtë e pa talentin tënd me mjeshtërinë, fantazinë dhe durimin tuaj.

Krenar për të shkuarën, krenar për rrënjët tona, krenar për të gjithë ata dhe ato që po bëjnë të mundur memorizimin e historisë.

Promovimi i turizmit nuk bëhet vetëm nga qeveria dhe Ministria e Turizmit, por bëhet edhe nga persona si Buqe Muka, që me artin e tyre dinë të tërheqin interesin e vizitorëve të shumtë.

Shumë urime dhe suksese në punimet e tua artistike, në ruajtjen e vlerave historike dhe etnografike, mjeshtre duarartë Buqe Muka.

Grejsi Tona, stilistja nga Korça joklasike, ka rrëfimin e saj në secilën copë që prek. Që në fëmijëri, ajo ndjeu një lidhje të veçantë me ngjyrën, formën dhe magjinë që një veshje mund të përçojë. Nuk e ndoqi modën, e krijoi atë – me guxim, ndjenjë dhe individualitet. Qysh e vogël, eksperimentonte me ngjyra të papritura dhe kombinime që thyenin rregullat, duke ndërtuar një stil që i përkiste vetëm asaj.

Vitet nuk ia zbehën këtë pasion – përkundrazi, ia thelluan. Në moshën 19-vjeçare përfundoi studimet në Fashion Design në Tiranë, një etapë që jo vetëm e pajisi me dije profesionale, por e nxiti të eksploronte më tej thelbin e saj krijues. Nuk ndoqi shabllone – krijoi një gjuhë të vetën, ku asimetria nuk ishte “gabim”, por poezi vizuale.

Stili i Grejsit karakterizohet nga dashuria për format e pazakonta, strukturat e guximshme dhe detajet që flasin me zë të ulët, por që nuk kalojnë pa u ndier. Ajo frymëzohet nga forca e gruas, lëvizja, familja dhe natyra njerëzore – gjithçka që ka shpirt e emocion, përkthehet në krijimet e saj. Çdo veshje është një histori – e menduar, e ndjerë, e qepur me kujdes – për të qenë e paharrueshme.

Për të, moda është shumë më tepër se ndjekje e trendeve. Është një akt i thellë vetëshprehjeje, një mënyrë për të ndikuar në mënyrën si një grua e ndien veten – më e fortë, më e lirë, më vetvetja. Krijimi është proces emocional, ku çdo gjilpërë që bie mbi copë përçon një pjesë të shpirtit të saj.

Mini koleksioni i saj më i fundit, i titulluar “Artizanale me shpirt të ri”, është një urë mes rrënjëve shqiptare dhe shpirtit bashkëkohor. Grejsi ka ndërthurur teknikat artizanale të punuara me grep me format moderne, duke sjellë veshje që ruajnë kujtesën, por frymojnë me freskinë e sotme. Çdo copë është punuar me dorë, me respekt për teksturat natyrale dhe me vëmendje të thellë ndaj detajeve që flasin.

Ky koleksion nuk është thjesht modë – është një deklaratë. Një ftesë për gratë të ndihen të lira, të ndjeshme dhe të forta njëkohësisht. Me silueta të lira, ngjyra të buta dhe linja që rrjedhin natyrshëm, “Artizanale me shpirt të ri” është dëshmi e bindjes së saj se tradita nuk duhet të mbetet në muze, por të vishet me shpirtin e së tashmes dhe të flasë për të ardhmen.

Në sytë e Grejsi Tonës, çdo veshje është më shumë se një objekt  –  është një ndjesi, një kujtim, një mënyrë për të thënë me stil: “Ja kush jam.”

By Grejsi Tona

Grejsi Tona, the non-classical designer from Korça, tells her story in every piece she touches. From childhood, she felt a deep connection to color, form, and the quiet magic a garment can carry. She didn’t follow fashion – she created it – with courage, emotion, and individuality. As a child, she experimented with unexpected colors and rule-breaking combinations, shaping a style that belonged only to her.

Time did not dull this passion – it deepened it. At 19, she graduated in Fashion Design in Tirana, a chapter that not only equipped her with professional skills but also urged her to explore her creative core. She rejected templates. Instead, she formed her own language – where asymmetry wasn’t a “mistake,” but a form of visual poetry.

Grejsi’s style is defined by a love of the unconventional – bold structures, unusual forms, and quiet details that speak volumes. She draws inspiration from the strength of women, movement, family, and human nature –  anything that holds spirit and emotion is translated into her work. Every garment is a story –  thoughtfully imagined, deeply felt, and carefully stitched –  to be unforgettable.

To her, fashion is far more than the pursuit of trends. It is a profound act of self-expression – a way to shape how a woman feels in her own skin: stronger, freer, more herself. Creation is an emotional process, where every stitch through fabric passes a piece of her soul.

Her latest mini collection, titled “Artisanal With a New Spirit,” is a bridge between Albanian heritage and contemporary soul. Grejsi weaves traditional crochet techniques with modern silhouettes, creating pieces that carry memory but breathe with today’s freshness. Each piece is handmade, honoring natural textures and paying meticulous attention to the kind of details that whisper.

This collection is not just fashion – it is a statement. An invitation for women to feel free, sensitive, and strong all at once. With flowing silhouettes, soft colors, and organic lines, “Artisanal With a New Spirit” is proof of her belief that tradition does not belong in a museum – but on the body, alive in the spirit of the present, and speaking to the future.

In Grejsi Tona’s eyes, every garment is more than an object – it’s a feeling, a memory, a way of saying through style:

“This is who I am.”